مهندس مهدی متقیان

در شرایط پیچیده و متغیر جهان امروز و با توجه به تحولات پرشتاب منطقه‌ای و بین‌المللی، ماهیت تهدیدات علیه جوامع و زیرساخت‌های حیاتی کشورها دستخوش تغییرات اساسی شده است. تهدیدات دیگر صرفاً به رویارویی‌های نظامی و برخوردهای سخت محدود نیستند، بلکه حوزه‌های زیستی، شیمیایی، پرتوی، سایبری و تهدیدات مردم‌محور و شناختی را نیز در بر می‌گیرند؛ تهدیداتی که گاه بدون هشدار قبلی و با دامنه اثرگذاری گسترده، سلامت، امنیت، اقتصاد، آرامش روانی و زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

در چنین شرایطی، یکی از الزامات اساسی پدافند غیرعامل، ارتقای سطح آگاهی، دانش و مهارت‌های عمومی جامعه در زمینه شناخت تهدیدات، تشخیص نشانه‌های خطر، پیشگیری از آسیب‌ها و نحوه مواجهه صحیح با شرایط اضطراری است. واقعیت آن است که برخورداری از تجهیزات و امکانات پیشرفته، به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت و تاب‌آوری نیست؛ بلکه آمادگی و آگاهی مردم به‌عنوان نخستین حلقه مواجهه با بسیاری از مخاطرات، نقشی تعیین‌کننده در کاهش خسارات و مدیریت مؤثر بحران‌ها دارد.

◾️تهدیدشناسی؛ نخستین گام در آمادگی عمومی

آشنایی مردم با ماهیت تهدیدات و شیوه‌های بروز و گسترش آن‌ها، زمینه‌ساز شکل‌گیری رفتارهای مسئولانه و پیشگیرانه در جامعه است. هر شهروند باید متناسب با نیازهای زندگی روزمره خود، اطلاعات پایه‌ای درباره مخاطرات پیرامونی، علائم هشداردهنده، راه‌های حفاظت از خود و خانواده و مسیرهای دسترسی به اطلاعات معتبر داشته باشد.

در حوزه زیستی، آگاهی از اصول بهداشت عمومی، پیشگیری از بیماری‌های واگیردار، رعایت دستورالعمل‌های بهداشتی و مقابله با انتشار شایعات و اطلاعات نادرست اهمیت دارد.

 در حوزه شیمیایی، شناخت علائم هشداردهنده، آشنایی با اصول اولیه حفاظت فردی، فاصله‌گیری از محدوده آلوده و پیروی از دستورالعمل‌های مراجع امدادی ضروری است.

در حوزه پرتوی نیز شناخت علائم هشدار، آگاهی از اقدامات حفاظتی، پناه‌گیری در مکان مناسب و تبعیت از اطلاعیه‌های رسمی می‌تواند در حفاظت از جان و سلامت افراد مؤثر باشد.

در حوزه سایبری، ارتقای سواد دیجیتال، حفاظت از اطلاعات شخصی، شناخت حملات فیشینگ، مقابله با بدافزارها و رعایت اصول امنیت در استفاده از سامانه‌های ارتباطی و خدمات الکترونیکی، از ضرورت‌های زندگی در جامعه امروز است.

 همچنین در حوزه تهدیدات مردم‌محور و شناختی،  سواد رسانه‌ای، تشخیص اخبار جعلی، پرهیز از بازنشر اطلاعات تأییدنشده و حفظ آرامش و انسجام اجتماعی، اهمیت ویژه‌ای دارد.

◾️از آگاهی نظری تا مهارت عملی

یکی از چالش‌های اساسی در آموزش عمومی، فاصله میان دانستن و توانستن است. آگاهی زمانی به سرمایه‌ای ارزشمند برای جامعه تبدیل می‌شود که به مهارت و رفتار صحیح در شرایط واقعی منجر شود. ازاین‌رو، آموزش‌های عمومی نباید صرفاً به انتشار بروشور، برگزاری همایش یا ارائه مطالب نظری محدود بماند، بلکه باید با تمرین‌های عملی، مانورهای آموزشی، شبیه‌سازی شرایط اضطراری و آموزش‌های متناسب با گروه‌های مختلف سنی و اجتماعی همراه شود.

خانواده‌ها، دانش‌آموزان، دانشجویان، کارکنان دستگاه‌های اجرایی، اصناف، کارگران، رانندگان، فعالان رسانه‌ای و گروه‌های مردمی، هرکدام متناسب با مسئولیت و محیط فعالیت خود باید از آموزش‌های هدفمند و کاربردی برخوردار شوند. مدارس، دانشگاه‌ها، مساجد، رسانه‌ها، تشکل‌های مردمی و دستگاه‌های اجرایی نیز باید به‌عنوان شبکه‌ای هماهنگ، در ترویج فرهنگ آمادگی و مسئولیت‌پذیری عمومی ایفای نقش کنند.

◾️مردم؛ محور اصلی تاب‌آوری اجتماعی

پدافند غیرعامل زمانی به اهداف واقعی خود نزدیک می‌شود که مردم از جایگاه مخاطب صرف آموزش خارج شده و به عناصر فعال و مؤثر در نظام آمادگی و مقابله با تهدیدات تبدیل شوند. جامعه آگاه و توانمند، در مواجهه با شرایط اضطراری کمتر دچار سردرگمی و رفتارهای هیجانی می‌شود، بهتر از خود و اطرافیان محافظت می‌کند و در کنار دستگاه‌های مسئول، به استمرار خدمات ضروری و بازگشت سریع‌تر جامعه به شرایط عادی کمک می‌کند.

در این میان، اعتماد عمومی، انسجام اجتماعی، مسئولیت‌پذیری شهروندی و ارتباط مؤثر میان مردم و دستگاه‌های اجرایی از مؤلفه‌های بنیادین تاب‌آوری به شمار می‌روند. مقابله با تهدیدات نوین صرفاً وظیفه یک سازمان یا دستگاه تخصصی نیست، بلکه نیازمند مشارکت آگاهانه و سازمان‌یافته همه اقشار جامعه است.

◾️ضرورت تدوین برنامه جامع آموزش و مهارت‌افزایی عمومی

با توجه به شرایط منطقه‌ای و ضرورت ارتقای آمادگی ملی، لازم است آموزش تهدیدشناسی و مقابله با تهدیدات نوین به‌عنوان یک اولویت مستمر در برنامه‌ریزی‌های پدافند غیرعامل مورد توجه قرار گیرد. تدوین برنامه جامع آموزش همگانی، تولید محتوای آموزشی ساده و قابل فهم، استفاده از ظرفیت رسانه‌های جمعی و فضای مجازی، برگزاری دوره‌های مهارتی و اجرای رزمایش‌های محله‌محور می‌تواند مسیر تحقق این هدف را هموار کند.

همچنین ارزیابی مستمر میزان آگاهی و آمادگی مردم، شناسایی نقاط ضعف آموزشی و سنجش توانایی شهروندان در مواجهه با سناریوهای مختلف، باید بخشی از این برنامه باشد.

در نهایت باید پذیرفت که تاب‌آوری جامعه از آگاهی و آمادگی تک‌تک شهروندان آغاز می‌شود. هر اندازه مردم در شناخت تهدیدات، پیشگیری از مخاطرات و واکنش صحیح در شرایط اضطراری توانمندتر باشند، میزان آسیب‌پذیری جامعه کاهش یافته و ظرفیت ملی برای عبور از بحران‌ها افزایش می‌یابد.

بنابراین، سرمایه‌گذاری در آموزش و مهارت‌افزایی عمومی، نه یک اقدام مقطعی، بلکه ضرورتی راهبردی و از مهم‌ترین مصادیق پدافند غیرعامل مردم‌محور برای صیانت از جان مردم، حفاظت از سرمایه‌های ملی و تضمین پایداری و امنیت کشور است. باید پذیرفت که دفاع مؤثر از جامعه، از آگاهی مردم آغاز می‌شود و با مشارکت، مهارت و آمادگی آنان به تاب‌آوری ملی تبدیل می‌شود.